उन्हाच्या कडक झळांमध्ये, झाडाझुडपांनी वेढलेल्या त्या जुन्या आंब्याच्या झाडाकडे नजर गेली आणि मन काही क्षण स्तब्ध झाले. दहा-बारा वर्षांपूर्वी हेच झाड मृतप्राय अवस्थेत पाहिले होते. पाने कोमेजून गेली होती, फांद्या कुजल्या होत्या आणि केवळ खोडाचा एक भाग जमिनीवर आडवा पडलेला दिसत होता. तेव्हा वाटले होते, आता हे झाड फार काळ टिकणार नाही. निसर्गाच्या चक्रात तेही शांतपणे विलीन होईल. म्हणूनच कुणी त्याला तोडण्याचाही विचार केला नाही; ते तसेच पडून राहिले.
पण काल पुन्हा त्या जागी गेले आणि नजरेसमोर आलेले दृश्य म्हणजे निसर्गाने दिलेला एक जिवंत संदेशच होता. जमिनीवर पडलेल्या त्या जुन्या खोडाच्या टोकातून नव्या फांद्या फुटल्या होत्या. हिरवीगार पाने वाऱ्यावर डोलत होती आणि त्यावर छोटे-छोटे आंबेही लागले होते. मृत समजलेल्या त्या झाडाने पुन्हा जीवन धारण केले होते. निसर्गाने स्वतःची शक्ती पुन्हा एकदा सिद्ध केली होती.
हे दृश्य पाहताना मनात एक प्रश्न सतत घोंगावत राहिला—निसर्गातील प्रत्येक घटक आपल्याला दिलेल्या नियमांशी इतका प्रामाणिक कसा राहतो? एक झाड, ज्याचे अस्तित्व संपले असे वाटत होते, तेही जगण्यासाठी पुन्हा उभे राहते. त्याला कुठली स्पर्धा नाही, कुठली लालसा नाही, कुठली सत्ता गाजवायची नाही. त्याला फक्त जगायचे असते आणि इतरांना जगवायचे असते. म्हणूनच ते उन्हात उभे राहून सावली देते, फळे देते, प्राणवायू देते आणि शेवटपर्यंत मातीशी नाते जपते.
निसर्गातील नदी तिचा मार्ग विसरत नाही. सूर्य रोज वेळेवर उगवतो. पक्षी ऋतूनुसार स्थलांतर करतात. मुंगीसुद्धा आपल्या जगण्याचे नियम पाळते. वादळानंतर समुद्र पुन्हा शांत होतो. प्रत्येक घटकाला स्वतःची मर्यादा आणि जबाबदारी माहिती आहे. म्हणूनच निसर्गाचे संतुलन हजारो वर्षे टिकून आहे.
परंतु या सृष्टीत एकच प्राणी असा आहे जो स्वतःच्या बुद्धीचा अभिमान बाळगतो आणि त्या बुद्धीचाच उपयोग विनाशासाठी करतो—तो म्हणजे मनुष्य. माणूस स्वतःच्या अवाजवी गरजा आणि राक्षसी महत्त्वाकांक्षांसाठी निसर्गाचा निर्दयपणे ऱ्हास करत आहे. जंगलांची कत्तल, नद्यांचे प्रदूषण, डोंगरांचे उत्खनन, प्राण्यांची शिकार आणि जमिनीचा अमर्याद वापर—हे सर्व माणसानेच सुरू केले आहे.
एक झाड जगण्यासाठी पुन्हा फांद्या फोडते, पण माणूस स्वतःच्या सुखासाठी हजारो झाडे एका दिवसात तोडतो. निसर्गाला जखमा देताना त्याला कधी अपराधी वाटत नाही. उलट विकासाच्या नावाखाली तो विनाशाला प्रगतीचे रूप देतो. मोठमोठ्या इमारती, कारखाने आणि रस्ते उभे राहत असताना हिरवळ नाहीशी होत आहे. नद्यांचे पाणी विषारी होत आहे. हवेत धूर वाढत आहे. आणि मग हाच माणूस हवामान बदल, दुष्काळ, उष्णता आणि रोगांबद्दल चिंता व्यक्त करतो.
खरे तर निसर्ग कधीच सूड घेत नाही. तो फक्त आपल्या नियमांनुसार वागतो. आपण त्याच्या मर्यादा ओलांडल्या की त्याचे परिणाम आपल्यालाच भोगावे लागतात. पूर, दुष्काळ, भूकंप किंवा तापमानवाढ या केवळ आपत्ती नाहीत; त्या निसर्गाने दिलेल्या इशाऱ्याही आहेत. पण माणूस त्या इशाऱ्यांकडे दुर्लक्ष करतो.
त्या पडलेल्या आंब्याच्या झाडाने मात्र एक वेगळाच धडा दिला. जीवनात कितीही संकटे आली, तरी निसर्ग हार मानत नाही. त्याच्यात पुनर्जन्माची शक्ती आहे. पण ही शक्ती अनंत नाही. आपण सतत निसर्गावर आघात करत राहिलो, तर एक दिवस त्यालाही सावरणे कठीण होईल.
आज गरज आहे ती निसर्गाकडून शिकण्याची. झाडांसारखे देणे शिकण्याची, नदीसारखे वाहत राहण्याची आणि पृथ्वीप्रमाणे सहनशील बनण्याची. विकास हवा, पण तो निसर्गाशी वैर करून नव्हे तर त्याच्याशी मैत्री करून व्हायला हवा. अन्यथा भविष्यातील पिढ्यांना हिरवीगार पृथ्वी नव्हे, तर उघडी-बोडकी आणि प्रदूषित जमीन वारसा म्हणून मिळेल.
त्या जुन्या आंब्याच्या झाडाकडे पुन्हा पाहताना असे वाटले की, माणूस स्वतःला कितीही श्रेष्ठ समजत असला तरी जीवनाचा खरा अर्थ अजूनही निसर्गालाच अधिक चांगल्या प्रकारे समजतो. कारण निसर्ग जगण्यासाठी जगतो, तर माणूस अनेकदा इतरांचे अस्तित्व संपवून स्वतःचे साम्राज्य उभे करण्याचा प्रयत्न करतो.
आता तरी आपण थांबून विचार करायला हवा—आपण निसर्गाचे मालक आहोत की त्याच्यावर अवलंबून असलेले केवळ एक घटक? कारण ज्या दिवशी निसर्गाने आपली साथ सोडली, त्या दिवशी माणसाच्या प्रगतीची सर्व व्याख्या निरर्थक ठरेल.
- अरूणा पाटील
सदरचे झाड हे राजे निंबाळकर फॉर्म, मु पोस्ट आदर्की खुर्द, तालुका फलटण, जिल्हा सातारा येथील आहे. या फार्म्चे मालक निंबाळकर बंधू आहेत
0 Comments